Zanim przeczytasz
Sylaby (inaczej zgłoski) to części wyrazu wymawiane jako jedna całość. Ośrodkiem sylaby jest samogłoska, więc w wyrazie jest zwykle tyle sylab, ile słychać samogłosek. Wyjątek robi litera i przed samogłoską. Oznacza tylko miękkość poprzedniej głoski i nie tworzy osobnej sylaby, dlatego sia-no ma dwie sylaby, nie trzy.
Czym różni się głoska od litery i sylaby?
Litera to znak pisma, głoska to dźwięk mowy, a sylaba to grupa głosek wymawiana razem. Zapisujemy litery, słyszymy głoski, wymawiamy sylaby. Najlepiej widać to na jednym wyrazie, na przykład na wyrazie ciocia.
| Pojęcie | Co to jest | Na wyrazie „ciocia” |
|---|---|---|
| Litera | znak pisma, który zapisujemy | 6 liter: c, i, o, c, i, a |
| Głoska | dźwięk mowy, który słyszymy | 4 głoski: ć, o, ć, a |
| Sylaba | głoski wymawiane razem, z jedną samogłoską | 2 sylaby: cio-cia |
Liter jest więcej niż głosek, bo ci czytamy jako jedną miękką głoskę [ć]. Litera i jest tu znakiem miękkości, a nie osobnym dźwiękiem. Sylaba zawiera jedną samogłoskę lub dyftong (Słownik języka polskiego PWN).
Które dwuznaki zapisują jedną głoskę?
Dwie litery zapisujące jedną głoskę to dwuznak. W polszczyźnie jest ich siedem:
- ch jak w wyrazie chata
- cz jak w wyrazie czapka
- dz jak w wyrazie dzwon
- dź jak w wyrazie dźwig
- dż jak w wyrazie dżem
- rz jak w wyrazie rzeka (kiedy pisać rz, a kiedy ż, tłumaczy artykuł o pisowni rz i ż)
- sz jak w wyrazie szafa
Przy podziale na sylaby dwuznaków się nie rozrywa.
Samogłoski i spółgłoski: ile ich jest?
W polszczyźnie jest osiem samogłosek: a, ą, e, ę, i, o, u (ó), y, a wszystkie pozostałe głoski to spółgłoski. Liter samogłoskowych jest dziewięć, bo głoskę u zapisujemy na dwa sposoby: jako u albo ó. Dlatego ó i u to jedna głoska, którą tylko inaczej piszemy.
Spółgłosek jest kilka razy więcej niż samogłosek. Same nie tworzą sylaby, robią to dopiero w połączeniu z samogłoską: w e-podręczniku ZPE spółgłoski nazwano niesylabicznymi. Wyjątkiem są wykrzykniki pst i brr, w których samogłoski nie ma.
Jak policzyć sylaby w wyrazie?
Policz samogłoski, które słychać w wyrazie. Ile ich jest, tyle jest sylab. Dziecko, które nie zna jeszcze pojęcia samogłoski, może zrobić to samo na dwa sposoby:
- połóż dłoń pod brodą i mów wyraz powoli: każde opadnięcie brody to jedna sylaba,
- klaśnij przy każdej części wyrazu: tyle klaśnięć, ile sylab.
Z młodszym dzieckiem zaczynam od brody i klaskania na wyrazach, które zna ze słuchu, a liczenie samogłosek zostawiam na moment, gdy rozpoznaje litery. Wtedy sprawdzanie jednego sposobu drugim robi się grą.
Poniższe wyniki policzyła redakcja, a głoski liczymy po szkolnemu, bez ubezdźwięcznień w rodzaju w czytanego jak f. Wyrazy z jedną sylabą nazywamy jednosylabowymi, z dwiema dwusylabowymi, z trzema trzysylabowymi.
| Wyraz | Podział | Sylaby | Głoski | Litery |
|---|---|---|---|---|
| pies | pies | 1 | 3 | 4 |
| chleb | chleb | 1 | 4 | 5 |
| kotek | ko-tek | 2 | 5 | 5 |
| jabłka | jabł-ka | 2 | 6 | 6 |
| słońce | słoń-ce | 2 | 6 | 6 |
| marchewka | mar-chew-ka | 3 | 8 | 9 |
| kolejność | ko-lej-ność | 3 | 9 | 9 |
W wyrazie pies głoski to p (zmiękczone), e, s: litera i tylko zmiękcza p. W wyrazie marchewka dwuznak ch daje jedną głoskę, stąd 8 głosek i 9 liter.
Kiedy litera i nie tworzy sylaby?
Gdy po i stoi samogłoska, i oznacza miękkość poprzedniej głoski i nie liczy się jako osobna sylaba. W zapisie widać wtedy dwie samogłoski, ale w wymowie jest jedna: sia-no czytamy [śano], zio-ła [źoła].
| i tworzy sylabę | i tylko zmiękcza |
|---|---|
| ki-no | sia-no |
| li-sta | zio-ła |
| i-gła | nie-bo |
| cio-cia |
Dlatego niebo ma dwie sylaby, nie trzy: w nie czytamy [ńe], a litera i jest tu znakiem miękkości. W ki-no, li-sta i i-gła po i nie stoi samogłoska, więc i jest ośrodkiem sylaby i liczy się normalnie.
Jak dzielić wyrazy na sylaby?
Dziel tak, jak wymawiasz, żeby w każdej sylabie była jedna samogłoska. Reguły są zgodne z zasadami pisowni PWN:
- Nie rozdzielaj liter zapisujących jedną głoskę: cie-szyć (dwuznak sz zostaje razem).
- Rozdziel dwie takie same spółgłoski: wan-na.
- Zostaw razem au i eu, gdy czytasz je [ał] i [eł]: au-to, Eu-ro-pa. Gdy czytasz je osobno, dziel: na-u-ka, mu-ze-um.
- Uwzględnij granicę przedrostka: przy-mie-rzać.
- Grupę spółgłosek między samogłoskami dziel dowolnie: kar-tka albo kart-ka, o-kno albo ok-no.
Jak przenosić wyrazy do następnej linii?
Przenosimy zgodnie z podziałem na sylaby i nigdy nie zostawiamy w wierszu ani nie przenosimy pojedynczej litery (zasady pisowni PWN). Podział na sylaby i przenoszenie to nie to samo: o-kno jest poprawnym podziałem na sylaby, ale przenosimy tylko ok-no albo wyraz w całości. W tabeli ukośnik oznacza koniec wiersza.
| Poprawnie | Błędnie | Dlaczego |
|---|---|---|
| ma- / ma | m- / ama | podział nie po sylabie |
| ok- / no | o- / kno | jedna litera w wierszu |
| pies | pi- / es | wyrazu jednosylabowego nie dzielimy |
| PKP | PK- / P | skrótowca nie dzielimy |
| biało- / -czerwony | biało- / czerwony | łącznik powtarzamy w nowym wierszu |
Nie dzielimy też skrótów, takich jak np., ani liczb. W zeszycie wolę przenieść cały krótki wyraz do następnej linii, niż dzielić go na siłę, bo dziecku łatwiej wtedy uniknąć błędu.
Czy sylaba może mieć jedną literę?
Tak, gdy jest to sama samogłoska: a-pa-rat, u-cho, o-ko. Takiej sylaby nie zostawia się jednak samej w wierszu ani nie przenosi do nowego, więc ucho i oko piszemy w całości.
Jakie są rodzaje sylab?
Sylaba otwarta i zamknięta
Sylaba otwarta kończy się samogłoską (ma, ko), zamknięta spółgłoską (kot, tek). Wyraz ma-ma składa się z dwóch sylab otwartych, a ko-tek z otwartej i zamkniętej.
Na którą sylabę pada akcent?
W polszczyźnie akcent pada zwykle na przedostatnią sylabę: KO-tek, mar-CHEW-ka (wielkimi literami zaznaczono sylabę akcentowaną). Sylabę akcentowaną nazywamy mocną.
Jak ćwiczyć sylaby z dzieckiem w domu?
Najlepiej krótkimi zabawami na wyrazach, które dziecko zna:
- podziel na sylaby imiona domowników,
- ułóż wyrazy z kartoników, na których zapisano pojedyncze sylaby,
- szukaj wyrazów jednosylabowych ukrytych w dłuższych, na przykład pas w pasta (pas-ta).
Jak z sylab przejść do czytania całych wyrazów, opisujemy w poradniku o nauce czytania sylabami. Gdy dzielenie wychodzi pewnie, dziecko może je sprawdzić na krótkich tekstach z pytaniami, jak czytanki dla klasy pierwszej.
Dodaj komentarz