Zanim przeczytasz
Zmiękczenia zapisuje się kreską albo literą „i”, a wybór zależy od tego, co stoi zaraz za miękką głoską. Spółgłoska lub koniec wyrazu: ś, ź, ć, dź, ń. Samogłoska: si, zi, ci, dzi, ni. Do tego trzy dyktanda dla drugoklasisty, po 7–8 zdań każde, z wyrazami do sprawdzenia.
Kiedy piszemy ś, a kiedy si?
Kreskę (ś, ź, ć, dź, ń) piszemy przed spółgłoską i na końcu wyrazu, a przed samogłoską miękkość oznacza litera „i” (si, zi, ci, dzi, ni). Tak opisują to zasady pisowni PWN. Dziecku wystarczy jedno pytanie: co jest zaraz po tej głosce, spółgłoska, samogłoska czy koniec wyrazu?
| Para | Przed spółgłoską | Na końcu wyrazu | Przed samogłoską |
|---|---|---|---|
| ś / si | śnieg, śliwka | Staś, gęś | siano, Kasia |
| ź / zi | źle, mroźno | gałąź, weź | ziarenka, ziemia |
| ć / ci | ćma, ćwiczy | pić, być | ciocia, ciasto |
| dź / dzi | dźwięk, niedźwiedź | łódź | dziadek, dziupla |
| ń / ni | słońce, koński | koń, pień | niebo, niesie |
Kiedy „i” jest samogłoską, a kiedy tylko zmiękcza?
Gdy w wyrazie słychać [i], litera „i” jest jednocześnie samogłoską i znakiem miękkości. Dlatego w wyrazach nisko, zima, ciche i dzik piszemy jedno „i”, bez kreski i bez drugiej samogłoski.
W wyrazie siano jest inaczej: „si” to dwie litery, ale jedna głoska [ś], po której słychać [a]. Dobrze działają dwie pary do pokazania dziecku: sito (słychać [i]) i siano (słychać [a]) oraz nisko i śnieg (w śniegu „ś” stoi przed spółgłoską n, więc ma kreskę). Dziecko, które liczy głoski, potyka się właśnie na „si”, bo litery i głoski nie zawsze idą parami.
Trzy dyktanda ze zmiękczeniami do pisania ze słuchu
Teksty nie mają ó, rz, ż ani ch, więc błąd widać tylko w zmiękczeniach, a zdania są zwykłe, bez pułapek. Da się je wydrukować prosto ze strony. Resztę materiału na ten rok, z innymi ortogramami, zbierają krótkie dyktanda dla klasy 2.
Śliwki u cioci (ś, si, ć, ci)
Jest ciepły, jesienny dzień. Basia i Staś jadą do cioci Zosi. Ciocia ma w ogrodzie stare śliwy. Dzieci zbierają śliwki do miski. Staś liczy owoce na głos. Potem ciocia piecze ciasto ze śliwkami. Wieczorem dzieci wracają do domu zmęczone, ale wesołe.
Wyrazy do sprawdzenia po pierwszym dyktandzie:
- kreska przed spółgłoską: śliwy, śliwki, śliwkami
- kreska na końcu wyrazu: Staś, dzień (ń)
- „i” przed samogłoską: Basia, ciepły, jesienny, ciocia, ciasto, ogrodzie, dzień (dzi), dzieci (dzi), cioci (pierwsze ci)
- „i” jako samogłoska: Zosi, cioci (końcowe ci), dzieci (końcowe ci)
Zima za oknem (ź, zi, ń, ni)
Zimą za oknem jest mroźno. Słońce świeci nisko nad lasem. Na gałęzi siedzi mały gil. Kasia sypie mu ziarenka do karmnika. Tata niesie do domu gałąź jodły. Wieczorem pada śnieg. Rano dzieci lepią bałwana przed domem. Bałwan dostaje niebieską czapkę.
Po drugim tekście dziecko sprawdza:
- kreska przed spółgłoską: mroźno, Słońce, świeci (ś), śnieg (ś)
- kreska na końcu wyrazu: gałąź
- „i” przed samogłoską: Kasia, ziarenka, niesie, niebieską, siedzi (si), dzieci (dzi), śnieg (ni)
- „i” jako samogłoska: Zimą, nisko, karmnika, gałęzi, siedzi (końcowe dzi), świeci (ci), dzieci (ci)
Spacer z dziadkiem (dź, dzi i powtórka)
Dziadek Leon zabiera Adasia do lasu. Idą powoli leśną drogą. Nagle Adaś słyszy dziwny dźwięk. To dzięcioł stuka w pień. Dalej widać ślady dzika. Dziadek pokazuje Adasiowi dziuplę sowy. Obaj siadają na pniu i jedzą kanapki. Wracają, kiedy robi się ciemno.
Do sprawdzenia w trzecim tekście:
- kreska przed spółgłoską: leśną, dźwięk, ślady
- kreska na końcu wyrazu: Adaś, pień, widać
- „i” przed samogłoską: Dziadek, Adasia, Adasiowi, dzięcioł (dwa zmiękczenia: dzi i ci), dziuplę, siadają, się, pniu, ciemno
- „i” jako samogłoska: dziwny, dzika
Jak przeprowadzić dyktando w domu?
- Przepisz na kartkę 5–6 wyrazów z listy i omów je z dzieckiem przed dyktandem.
- Przeczytaj cały tekst w zwykłym tempie.
- Dyktuj zdanie po zdaniu, w grupach 2–3 słów, i każde zdanie powtórz raz.
- Po ostatnim zdaniu przeczytaj tekst jeszcze raz, a dziecko niech śledzi swój zapis.
- Niech dziecko samo podkreśli wyrazy ze zmiękczeniami i sprawdzi je z tabelą.
- Niech zapisze błędny wyraz poprawnie w zdaniu, nie w kolumnie.
Z długością łatwo przesadzić. W zestawach dyktand dla klasy 2 tekst na tydzień ma 21–25 słów, a nasze teksty około 40. Przy pierwszym podejściu dałabym więc cztery zdania, czyli około 22 słowa, a całość zostawiłabym na drugie podejście. Lepiej krótko i bez pośpiechu niż cały tekst ze zmęczonym dzieckiem. Gdy błędów jest dużo, przed kolejnym dyktandem warto sięgnąć po ćwiczenia z ortografii do wydruku z uzupełnianiem.
Jak sprawdzić odmianą, czy pisać ń, czy ni?
Zmień formę wyrazu tak, żeby po miękkiej głosce pojawiła się samogłoska, a kreska ustąpi „i”. To sposób na samodzielne sprawdzenie bez słownika.
- koń → konia
- łódź → łodzie
- gęś → gęsi
- gałąź → gałęzie
Dodaj komentarz