Zanim przeczytasz
Sześć autorskich dyktand z ch i h dla klas 2-4 rośnie długością i z każdą klasą dokłada nową regułę. Pod każdym tekstem stoi klucz: wyraz z ch lub h i powód jego pisowni, więc rodzic sprawdzi pracę dziecka bez podręcznika. Ch i h wymawia się dziś tak samo, dlatego słuch nie podpowie pisowni i dziecko musi oprzeć się na regule albo pamięci.
Czym różnią się dyktanda z ch i h dla klasy 2, 3 i 4?
Im wyższa klasa, tym więcej zdań i więcej powodów pisowni. Reguły z tabeli opisuje „Wielki słownik ortograficzny PWN”, a omówienie jest w tekście o zasadach pisowni ch i h.
| Klasa | Reguły w tekście | Długość tekstu | Wyrazy z ch/h |
|---|---|---|---|
| 2 | ch po s, ch na końcu wyrazu, wyrazy do zapamiętania | 35-45 słów | 8-10 |
| 3 | wymiana ch na sz, wymiana h na g i ż, końcówki -ach, -ych | 55-70 słów | 12-15 |
| 4 | wymiana h na z, cząstki hydro-, hekto-, hiper-, wyrazy obce z ch i h, wyjątek druh | 80-100 słów | 15-20 |
Wybieram tekst według reguł, które dziecko ma już za sobą, a nie według numeru klasy. Krótkie dyktando bez błędów daje więcej niż długie, po którym dziecko ma dość.
Dyktanda z ch i h dla klasy 2
Na klasę 2 przypadają dwa teksty po 40 słów, każdy z 8 wyrazami z ch lub h. Pierwszy, o strychu i schodach, ćwiczy ch po s oraz na końcu wyrazu. Drugi, o chmurze nad podwórkiem, zbiera wyrazy z ch i h do zapamiętania. Kolejne teksty na ten etap są na stronie z krótkimi dyktandami dla klasy 2.
Dyktando 1: ch po s i na końcu wyrazu
Na strych prowadzą wąskie schody. Tata wszedł tam z latarką i otworzył schowek. Dach był stary, a na nim rósł zielony mech. Przez okienko widać było ulicę, na której panował spory ruch. Na dole mama kroiła chleb i gotowała groch.
Klucz (8 wyrazów):
- strych: ch na końcu wyrazu
- schody: ch po s
- schowek: ch po s
- Dach: ch na końcu wyrazu
- mech: ch na końcu wyrazu
- ruch: ch na końcu wyrazu
- chleb: ch do zapamiętania
- groch: ch na końcu wyrazu
Dyktando 2: ch i h do zapamiętania
Nad podwórkiem wisiała ciemna chmura. Pod blokiem stała huśtawka i hulajnoga Zosi. Nagle zagrzmiało i podniósł się hałas. W domu czekała gorąca herbata. Przy oknie bzyczała mucha. Chomik spał w klatce i nie słyszał deszczu. Dzieci zjadły chleb z masłem.
Klucz (8 wyrazów):
- chmura: ch do zapamiętania
- huśtawka: h do zapamiętania
- hulajnoga: h do zapamiętania
- hałas: h do zapamiętania
- herbata: h w wyrazie obcym
- mucha: ch do zapamiętania
- Chomik: ch do zapamiętania
- chleb: ch do zapamiętania
Dyktanda z ch i h dla klasy 3
W klasie 3 dochodzi wymiana, która pozwala sprawdzić część wyrazów: ch zamienia się na sz, a h na ż lub g. Więcej tekstów na ten etap jest w krótkich dyktandach dla klasy 3.
Dyktando 1: wyrazy z wymianą
Druh Henryk zabrał drużynę do lasu. Wieczorem las był cichy, więc wszyscy mówili ciszej. Kasia znalazła pod drzewem orzech i schyliła się po drugi. Obok brzęczała mucha, więc Jacek zasłonił ręką ucho. Z ciemnego krzaka wyszedł kot, a Ola krzyknęła, że to duch. Leżał tam suchy pień, więc zapalili ognisko. Za lasem stało schronisko. Jacek wahał się, czy tam iść, ale hasło drużyny brzmiało: razem.
Klucz (12 wyrazów):
| Wyraz | Powód pisowni |
|---|---|
| Druh | wymiana: druh – drużyna (na końcu wyrazu h, nie ch) |
| Henryk | h w imieniu |
| cichy | wymiana: cichy – ciszej |
| orzech | wymiana: orzech – orzeszek |
| schyliła się | ch po s (schylić się) |
| mucha | wymiana: mucha – muszka |
| ucho | wymiana: ucho – uszko |
| duch | wymiana: duch – duszek |
| suchy | wymiana: suchy – suszyć |
| schronisko | ch po s |
| wahał się | wymiana: wahać się – waga |
| hasło | h do zapamiętania |
Dyktando 2: wymienne, końcówki i wyrazy do zapamiętania
Wschód słońca był różowy. Na wieży zagrał hejnał, a w domach zapalały się światła. Na rynku stał pomnik, a jego bohater miał hełm na głowie. Jego historia była znana każdemu dziecku. Na drzewach siedziały wróble, a pod nimi leżał suchy liść. Dla małych wiewiórek każdy orzech to skarb. Plac był cichy, tylko mucha brzęczała nad ławką. Hanna z babcią czekały na autobus.
Klucz (13 wyrazów):
| Wyraz | Powód pisowni |
|---|---|
| Wschód | ch po s |
| hejnał | h do zapamiętania |
| w domach | końcówka -ach (dom – w domach) |
| bohater | h do zapamiętania |
| hełm | h do zapamiętania |
| historia | h w wyrazie obcym |
| Na drzewach | końcówka -ach (drzewo – na drzewach) |
| suchy | wymiana: suchy – suszyć |
| małych | końcówka -ych |
| orzech | wymiana: orzech – orzeszek |
| cichy | wymiana: cichy – ciszej |
| mucha | wymiana: mucha – muszka |
| Hanna | h w imieniu |
Dyktanda z ch i h dla klasy 4
Czwartoklasista dostaje dwa teksty: 90 i 88 słów, w każdym po 16 wyrazów z ch i h. Dochodzi wymiana h na z (błahy – błazen), cząstki hydro-, hekto-, hiper-, wyrazy obce z ch i h oraz najważniejszy wyjątek: druh.
Pilnuję, żeby zdania brzmiały jak zwykła opowieść. Dyktando z pięcioma pułapkami w jednym zdaniu ćwiczy zgadywanie, nie pisanie. Jeśli dziecko ćwiczy też ó i u, następnym tekstem może być dyktando z ó i u dla klasy 4.
Dyktando 1: zawody i nazwy obce
Hubert to hydraulik, a jego żona Halina to chirurg. Wieczorem oboje idą na próbę, bo chór występuje w sobotę. Córka Ola jest zdolna: chemia to jej ulubiony przedmiot. Jej brat to prawdziwy zuch. Latem rodzina jedzie na wieś do dziadka. Po drodze mama odwiedza hipermarket i kupuje schab oraz chrzan. Na miejscu tata od razu naprawia dziadkowi kran. Pole dziadka mierzy dokładnie jeden hektar. Nad polem przelatuje helikopter. Na stodole łopocze stara chorągiew. Na wsi w małych domach mieszkają dobrzy sąsiedzi. Ola ma silny charakter i nie boi się pracy.
Klucz (16 wyrazów):
| Wyraz | Powód pisowni |
|---|---|
| Hubert | h w imieniu |
| hydraulik | h w cząstce hydro- |
| Halina | h w imieniu |
| chirurg | ch w wyrazie obcym |
| chór | ch w wyrazie obcym |
| chemia | ch w wyrazie obcym |
| zuch | ch na końcu wyrazu |
| hipermarket | h w cząstce hiper- |
| schab | ch po s |
| chrzan | ch do zapamiętania |
| hektar | h w cząstce hekto- |
| helikopter | h w wyrazie obcym |
| chorągiew | ch do zapamiętania |
| małych | końcówka -ych |
| domach | końcówka -ach (dom – w domach) |
| charakter | ch w wyrazie obcym |
Dyktando 2: wszystkie reguły naraz
Nasz druh zaprowadził drużynę na wschodni brzeg jeziora. Cała grupa szła piechotą, bo droga była zbyt wąska. Na brzegu rozbił namiot pewien Czech. Na kamieniu siedział duży chrząszcz. Spór o miejsce przy ognisku był błahy. Ola narysowała schemat obozu na kartce. Z daleka widać było klasztor, w którym mieszka mnich. Do obozu przybiegł chart, pies o smukłej sylwetce. Wieczorem lunął deszcz, a najmłodszy zuch nie narzekał. Wszyscy pochwalili go za hart ducha. Zimna kasza to ohyda, ale kakao poprawiło wszystkim nastrój. Rano na stole czekały chleb i herbata.
Klucz (16 wyrazów):
| Wyraz | Powód pisowni |
|---|---|
| druh | h na końcu wyrazu, najważniejszy wyjątek od ch (wymiana druh – drużyna) |
| wschodni | ch po s |
| piechotą | wymiana: piechota – pieszy |
| Czech | wymiana: Czech – Czeszka |
| chrząszcz | ch do zapamiętania |
| błahy | wymiana: błahy – błazen |
| schemat | ch po s |
| mnich | wymiana: mnich – mniszka |
| chart | ch: nazwa psa, brzmi tak samo jak hart |
| zuch | ch na końcu wyrazu |
| pochwalili | ch do zapamiętania (chwalić) |
| hart | h: wytrzymałość, hart ducha |
| ducha | wymiana: duch – duszek |
| ohyda | h do zapamiętania |
| chleb | ch do zapamiętania |
| herbata | h w wyrazie obcym |
Które wyrazy z ch i h ćwiczyć przed dyktandem?
Najlepiej przejść wyrazy pogrupowane według powodu pisowni, bo wtedy dziecko uczy się sposobu sprawdzania, a nie listy słów.
| Powód pisowni | Klasa 2 | Klasa 3 | Klasa 4 |
|---|---|---|---|
| ch na sz | – | mucha – muszka, ucho – uszko, duch – duszek | piechota – pieszy, Czech – Czeszka, mnich – mniszka |
| h na g, ż, z | – | druh – drużyna, wahać się – waga | błahy – błazen |
| ch po s | schody, schowek | wschód, schronisko, schylić się | schemat, schab, wschodni |
| ch na końcu i w końcówkach | dach, mech, groch, strych, ruch | w domach, na drzewach, małych | zuch, tych, dobrych; wyjątek: druh |
| h w obcych i cząstkach | herbata, hipopotam | historia | hydraulik, helikopter, hektar, hipermarket |
| do zapamiętania | chleb, chata, chmura, chomik, hałas, huśtawka, hulajnoga | hejnał, hasło, hełm, bohater | chrząszcz, chrzan, chorągiew, ohyda |
Gdy samo dyktando przestaje wystarczać, sięgnij po ćwiczenia z ortografii do wydruku.
Jak przeprowadzić dyktando z ch i h w domu?
Spokojnie i w małych porcjach: dziecko pisze we własnym tempie, a rodzic dyktuje po kilka słów. Jeden tekst na posiedzenie wystarczy w każdej klasie, drugi zostaw na inny dzień.
- Przeczytaj cały tekst na głos, bez przerw.
- Dyktuj po 3-4 słowa, w grupach znaczeniowych, nie wyraz po wyrazie.
- Powtórz każdą grupę najwyżej dwa razy.
- Przeczytaj całość jeszcze raz na koniec.
- Daj dziecku chwilę na samodzielne przeczytanie i sprawdzenie.
Każde dyktando stoi w osobnym bloku cytatu, który można skopiować do własnego dokumentu i wydrukować (osobnego pliku PDF nie ma). Można też przepisać tekst z lukami w miejscu ch i h, a dziecko uzupełni brakujące litery zamiast pisać całość.
Jak sprawdzić dyktando z ch i h?
Błędy sprawdzaj z kluczem pod tekstem, a powód pisowni niech poda dziecko, zanim cokolwiek poprawi.
- Podkreśl błąd, ale nie poprawiaj go za dziecko.
- Pozwól dziecku znaleźć wyraz w kluczu i przeczytać, dlaczego pisze się go właśnie tak.
- Poproś, żeby zapisało poprawny wyraz w nowym zdaniu.
Ocenę wystawia szkoła według własnych zasad, więc jednej skali błędów tu nie ma. W domu liczy się poprawa z uzasadnieniem.
Przy których wyrazach dzieci mylą się najczęściej?
Najczęściej przy czterech grupach, których sama reguła nie wyjaśnia:
- wyrazy obce z ch, czyli chemia, chór i charakter, bo dziecko pamięta, że obce wyrazy zwykle mają h
- wyjątek druh, który kończy się na h, choć na końcu wyrazu zwykle piszemy ch
- para chart i hart: brzmią tak samo, chart to pies, a hart to wytrzymałość, jak w hart ducha
- ch w końcówkach, na przykład w domach i małych
Podobnie jest z wyrazami brzmiącymi tak samo w dyktandzie z rz i ż, gdzie o pisowni może i morze rozstrzyga dopiero znaczenie zdania.
Dodaj komentarz